Целијакија, алергија на пченица и чувствителност на глутен: Која е вистинската разлика?
Реакциите на човечкото тело на житарици и глутен често погрешно се ставаат под иста капа. Иако симптомите можат да изгледаат слично, целијакијата, алергијата на пченица и нецелијачната чувствителност на глутен (NCGS) се три фундаментално различни медицински состојби со сосема различни ризици, начини на дијагностицирање и правила за исхрана.
Брза споредба: Трите состојби накратко
| Карактеристика | Целијакија (Celiac Disease) | Алергија на пченица (Wheat Allergy) | Нецелијачна чувствителност (NCGS) |
| Тип на реакција | Автоимуно заболување | IgE-посредувана алергиска реакција | Неавтоимуна, неалергиска реакција |
| Што ја предизвикува? | Глутен (пченица, јачмен, ‘рж) | Различни протеини во пченицата (албумин, глобулин, глутен) | Глутен и/или фруктани (FODMAP јаглехидрати) |
| Оштетување на цревата | Да (атрофија на цревните ресички) | Не | Нема оштетување на цревната слузница |
| Главни симптоми | Хронична дијареа, подуеност, анемија, губење тежина, исцрпеност | Копривнича (уртикарија), отекување, отежнато дишење, анафилакса | Магла во мозокот (brain fog), болки во стомакот, замор, болки во зглобови |
| Почеток на симптоми | Неколку часа до неколку дена по внес | Веднаш (неколку минути до 2 часа) | Неколку часа до 48 часа по внес |
| Дијагностички тест | tTG-IgA антитела во крв, биопсија на тенко црево | Кожни тестови (Prick), специфични IgE антитела во крв | Елиминациска диета (дијагноза по исклучување) |
| Третман | 100% строга безглутенска диета цел живот | Избегнување пченица (дозволени ‘рж и јачмен) | Безглутенска диета според индивидуална толеранција |
1. Целијакија: Автоимуно уништување на тенкото црево
Целијакијата не е алергија, ниту едноставна нетолеранција на храна. Тоа е генетски детерминирано автоимуно нарушување.
Кога лице со целијакија внесува глутен (протеин присутен во пченицата, јачменот и ‘ржта), неговиот имунолошки систем по грешка ја напаѓа сопствената слузница на тенкото црево. Конкретно, доаѓа до израмнување и уништување на цревните ресички (вили), кои се задолжени за апсорпција на хранливите материи од храната.
- Последици од нелекувана состојба: Хронична малнутриција, тежок дефицит на железо (анемија), остеопороза, неплодност и зголемен ризик од автоимуни и малигни цревни заболувања.
- Златно правило за дијагноза: Тестирањето на антитела во крв (tTG-IgA) и гастроскопската биопсија мора да се направат додека пациентот сè уште редовно јаде храна со глутен. Прераното исфрлање на глутенот дава лажно негативни резултати.
2. Алергија на пченица: Класична имунолошка хистаминергична реакција
Алергијата на пченица е класична алергиска реакција каде телото произведува специфични имуноглобулин Е (IgE) антитела против еден или повеќе протеини во зрното од пченица (не само против глутенот, туку и против албумините или глобулините).
- Како се манифестира: Симптомите се појавуваат експресно — од неколку минути до два часа по јадење или вдишување на пченично брашно. Вклучуваат чешање, отекување на усните и грлото, осип, повраќање и, во најтешки случаи, анафилактичен шок кој бара итен адреналински третман.
- Клучна разлика во исхраната: Овие лица мора строго да ја избегнуваат пченицата (вклучително спелта, камут, дурум), но клинички често можат без проблем да консумираат чист ‘рж или јачмен, доколку кај нив нема вкрстена алергија.
3. Нецелијачна чувствителност на глутен (NCGS)
Многу луѓе страдаат од идентични симптоми како кај целијакијата, но нивните анализи на крв и биопсии се целосно уредни, а немаат ниту алергија на пченица. Оваа состојба се класифицира како нецелијачна чувствителност на глутен.
- Симптоми: Покрај дигестивните маки (грчеви, подуеност, гасови), многу чести се системските симптоми: константен замор, хронични главоболки, т.н. „магла во главата“ и болки во мускулите.
- Причина: Истражувањата покажуваат дека кај дел од овие лица реакцијата не е директно на глутенскиот протеин, туку на инхибиторите на амилаза-трипсин (ATI) или на фруктаните — ферментабилни јаглехидрати (дел од FODMAP групата) кои природно се наоѓаат во пченицата.
- Решение: Преминувањето на безглутенска исхрана носи брзо повлекување на симптомите и враќање на енергијата.